Xây dựng “pháo đài” không ma túy từ cơ sở: Lời giải từ quản trị dữ liệu và những chính sách nhân văn

Trước sự biến tướng phức tạp của ma túy tổng hợp, chiến lược phòng chống ma túy năm 2026 đặt trọng tâm vào việc xây dựng các "xã, phường, đặc khu không ma túy". Chuyên gia nhấn mạnh, để chủ trương này không chỉ là khẩu hiệu, cần xóa bỏ tư duy làm theo "phong trào" và phải đầu tư đích đáng cho công tác cai nghiện, chống tái nghiện.

Trong bối cảnh ma túy tổng hợp đang chiếm ưu thế và thay đổi phương thức tấn công, Việt Nam đang thực hiện một chiến lược phòng, chống ma túy mới: kết hợp chặt chẽ giữa ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và các chính sách an sinh nhân văn. Cuộc chiến này không chỉ dừng lại ở biên giới mà đã trở thành cuộc đua về công nghệ, thông tin và đặc biệt là năng lực quản lý tại cơ sở.

Chuyển dịch từ "chặn bắt" sang "quản trị dữ liệu"

Tháng 6/2026 ghi dấu bước ngoặt trong tư duy quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy. Theo chỉ đạo tại Công văn 573/TTg-KGVX, nhiệm vụ không còn dừng lại ở việc triệt phá các chuyên án đơn lẻ mà tập trung vào việc quản trị địa bàn dựa trên dữ liệu.

Lào Cai là một trong những địa phương triển khai Tháng hành động phòng, chống ma tuý sớm nhất

Chính phủ yêu cầu các địa phương thực hiện phương châm “3 giảm, 3 tăng”. Trong đó, việc “tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ” được coi là chìa khóa. Việc tích hợp dữ liệu dân cư với dữ liệu người nghiện và đối tượng có nguy cơ cao đang tạo ra một “bản đồ nhiệt” về tình hình ma túy. Điều này cho phép lực lượng chức năng không chỉ phản ứng khi sự việc xảy ra mà còn có khả năng dự báo các điểm nóng tiềm ẩn, từ đó điều động lực lượng ngăn chặn từ sớm.

Ma túy tổng hợp: Bài toán khó về y tế và nhận diện

Dưới góc nhìn của y tế dự phòng, thách thức lớn nhất hiện nay là sự xuất hiện của các chất hướng thần mới (NPS). Thay vì các loại ma túy tác động trực tiếp vào hệ thần kinh với biểu hiện lâm sàng rõ rệt, ma túy tổng hợp hiện nay thường gây ra các rối loạn tâm thần khó lường, khó nhận diện bằng các phương pháp xét nghiệm truyền thống.

Cần tăng cường hơn nữa mô hình truyền thông, giáo dục trực quan phòng ngừa ma tuý trong trường học (Ảnh: Viện PSD)

Các chuyên gia cho rằng, việc chỉ tập trung vào trấn áp là chưa đủ. Cuộc chiến này đòi hỏi sự tham gia của ngành giáo dục và y tế. Các mô hình “Trường học không ma túy” năm 2026 không chỉ là phong trào bề nổi mà đã bắt đầu đi sâu vào việc hỗ trợ tâm lý học đường, giúp thanh thiếu niên nhận biết và từ chối các loại ma túy “núp bóng” dưới dạng thực phẩm, đồ uống hoặc thuốc lá điện tử.

Hợp tác quốc tế: Chốt chặn từ xa

Ở quy mô toàn cầu, báo cáo từ UNODC cho thấy tội phạm ma túy hiện nay đang tận dụng tối đa sự thông suốt của chuỗi cung ứng logistics. Tại Việt Nam, sự phối hợp giữa Hải quan và các lực lượng Cảnh sát biển, Biên phòng đã được nâng tầm. Không chỉ kiểm tra hàng hóa, các lực lượng đã bắt đầu phối hợp kiểm soát các luồng vận chuyển quốc tế thông qua việc chia sẻ thông tin tình báo sớm, nhằm chặn đứng nguồn cung từ xa, không để tiền chất thẩm lậu vào nội địa.

Đổi mới công tác cai nghiện, biến chính sách thành hiện thực

Để làm rõ hơn về tính thực tiễn của chiến lược năm nay, đặc biệt là chủ trương từ cơ sở và định hướng công tác cai nghiện, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Lê Đức Hiền - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Phòng, chống ma túy PSD, nguyên Phó Cục trưởng Cục Phòng chống tệ nạn xã hội (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội).

Phóng viên: Thưa ông, ông có cảm nghĩ gì về chủ trương, chủ đề “Chung một quyết tâm xây dựng xã, phường, đặc khu không ma túy”? Theo ông, trong năm 2026, ngoài tập trung vào công tác tuyên truyền thì chính sách hỗ trợ người cai nghiện và công tác cai nghiện sắp tới cần đi theo hướng nào?

Ông Lê Đức Hiền: Thực tiễn chỉ ra rằng: tệ nạn ma túy bao giờ cũng xảy ra ở những địa bàn cụ thể. Việc thành bại của công tác phòng, chống ma túy gắn liền với nỗ lực của từng xã, phường, đặc khu. Như vậy, xây dựng xã, phường, đặc khu không có ma túy vừa là mục tiêu, vừa là động lực, là giải pháp ưu tiên của các cấp. Đây là một chủ trương rất quan trọng trong tình hình mới.

Từ lâu chúng ta đã thực hiện chương trình “Xây dựng xã, phường không có tệ nạn xã hội” và ở nhiều địa phương đã thu được kết quả khả quan. Đó là kinh nghiệm tốt để tiếp tục tập trung, phát triển thành chương trình xây dựng xã, phường, đặc khu không có ma túy hiện nay.

So với giai đoạn trước, hiện nay công tác này có nhiều thuận lợi: Sự lãnh đạo của Đảng, Luật Phòng, chống ma túy, Chương trình Mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đã quan tâm chỉ đạo với nhiều giải pháp đồng bộ, mạnh mẽ; sau sáp nhập thành chính quyền hai cấp, cấp xã được tăng cường lực lượng công an chính quy; đội ngũ cán bộ các ban, ngành, đoàn thể, tổ dân phố, khu dân cư được kiện toàn, bám sát dân. Cùng với đó, nhận thức của quần chúng ngày càng được nâng cao, nguồn lực đầu tư cho công tác này ngày càng được quan tâm và sử dụng hợp lý hơn.

Ông Lê Đức Hiền - Phó Viện Trưởng Viện Nghiên cứu và ứng dụng phòng chống ma tuý PSD

Tuy nhiên, để chương trình này thành công, điều quan trọng nhất là phải sớm đưa chủ trương, pháp luật, nghị quyết của Đảng và Nhà nước thành hiện thực cuộc sống. Công tác phòng, chống ma túy phải đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của cấp ủy Đảng, trở thành nhiệm vụ chính trị của các cấp, các ngành địa phương; huy động toàn dân tham gia với sự phân công, phân nhiệm cụ thể.

Đặc biệt, cần thực sự nâng cao năng lực, đổi mới tư duy, cách làm cho cán bộ phụ trách từng lĩnh vực. Phải khắc phục ngay những nhược điểm mang tính “cố hữu” như: triển khai phối hợp giữa các lực lượng mang tính hình thức; tiến hành công việc cầm chừng, ỷ lại hoặc tự bằng lòng với kết quả cũ; coi phòng chống ma túy chỉ là “phong trào” mà xem nhẹ các biện pháp chuyên môn, nghiệp vụ; hoặc đầu tư nguồn lực không tương xứng với yêu cầu nhiệm vụ, kiểm điểm đánh giá hời hợt.

Về chính sách hỗ trợ và công tác cai nghiện trong giai đoạn tới, chúng ta luôn phải coi cai nghiện là nhiệm vụ quan trọng, là công việc rất khó khăn cần được quan tâm và đầu tư thỏa đáng. Cần tiếp tục đa dạng hóa các hình thức, biện pháp, mô hình cai nghiện; nâng cao chất lượng thông qua việc tăng cường cơ sở vật chất và đẩy mạnh hỗ trợ sau cai.

Hỗ trợ sau cai, chống tái nghiện cho người cai nghiện ma tuý cũng cần được chú trọng hơn nữa (Ảnh: Một buổi trị liệu tâm lý chống tái nghiện tại Viện PSD)

Yếu tố con người là then chốt. Bên cạnh việc đào tạo, đào tạo lại bài bản và chuyên sâu cho cán bộ tại các trung tâm cai nghiện, cần chú trọng tập huấn nghiệp vụ cho cán bộ quản lý sau cai ở cộng đồng. Cán bộ làm công tác này đòi hỏi phải là những người thực sự có tâm và nhiệt tình.

Đồng thời, cần coi trọng việc chống tái nghiện và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng thông qua việc bố trí, đào tạo cán bộ tư vấn tâm lý, chăm sóc sức khỏe, kèm cặp; tạo công ăn việc làm với thu nhập ổn định; xây dựng môi trường xã hội và gia đình thân thiện, lành mạnh. Ngoài ra, cần quan tâm nghiên cứu, học tập, chọn lọc và áp dụng các phương pháp, mô hình cai nghiện quốc tế có hiệu quả cao, tiêu biểu như Chuẩn quốc tế về điều trị rối loạn nghiện chất do UNODC ban hành.

Tiến tới một cộng đồng an toàn và bền vững

Những phân tích từ chuyên gia cho thấy, điểm nhấn quan trọng trong chiến lược phòng chống ma túy hiện nay chính là cách tiếp cận nhân văn đối với người sau cai nghiện và sự vào cuộc thực chất của cơ sở. Việc đẩy mạnh tín dụng chính sách cho người sau cai nghiện, tạo điều kiện học nghề và kết nối sinh kế đang tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện. Khi một cá nhân có việc làm và sự công nhận của cộng đồng, rào cản tái nghiện sẽ dần được xóa bỏ.

Cuộc chiến chống ma túy 2026 là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố: Công nghệ số, ý thức cộng đồng, sự quyết liệt của người đứng đầu địa phương và những chính sách y tế, xã hội nhân văn. Để xây dựng thành công các "xã, phường, đặc khu không ma túy", mỗi đơn vị, tổ chức và từng cá nhân cần phải là một "cảm biến" thông tin nhạy bén. Chỉ khi sự giám sát của cộng đồng kết hợp được với hiệu quả của công nghệ, sự nghiêm minh của pháp luật và tình người trong công tác cai nghiện, chúng ta mới có thể tạo nên một lá chắn vững chắc bảo vệ thế hệ tương lai.

Lê Sâm