Kẽ hở tâm lý và gia đình đẩy học sinh vào cạm bẫy chất cấm

Ma túy từng được mặc định là góc khuất của người trưởng thành hoặc những thành phần có hoàn cảnh xã hội phức tạp. Thế nhưng, vòng vây này đang ngày càng siết chặt lấy môi trường học đường. Không phải lúc nào ma túy cũng xuất hiện dưới dạng một lời gạ gẫm trắng trợn; nó lẳng lặng len lỏi qua sự tò mò, áp lực bạn bè, mạng xã hội hay những món quà vặt bắt mắt. Vậy đâu là nguyên nhân khiến giới trẻ dễ dàng trở thành đích ngắm?

Ma túy từng được nhìn nhận chủ yếu như một vấn đề của những nhóm người trưởng thành, có hoàn cảnh xã hội phức tạp hoặc đã có tiền sử sử dụng chất gây nghiện. Nhưng thực tế hiện nay cho thấy nguy cơ đang tiến gần hơn tới học sinh, sinh viên – những người chưa hoàn thiện về nhận thức, tâm lý và kỹ năng tự bảo vệ.

Vậy vì sao học sinh lại trở thành nhóm dễ bị ma túy tiếp cận?

Tò mò và tâm lý thích khám phá

Tuổi học sinh, đặc biệt là giai đoạn vị thành niên, là thời kỳ con người có nhu cầu khám phá bản thân, tìm kiếm trải nghiệm mới và khẳng định cái tôi. Đây là đặc điểm phát triển tâm lý bình thường, nhưng cũng có thể trở thành điểm yếu trước những hành vi nguy hiểm.

Một học sinh có thể biết ma túy có hại nhưng vẫn nghĩ: “Chỉ thử một lần chắc không sao”. Suy nghĩ tưởng như đơn giản ấy có thể trở thành bước khởi đầu của một chuỗi hành vi nguy hiểm.

Đáng chú ý, nhiều loại ma túy hiện nay không xuất hiện dưới hình thức dễ nhận diện là “ma túy”. Chúng có thể được ngụy trang dưới những tên gọi, hình thức hoặc sản phẩm khiến người trẻ mất cảnh giác. Khi ranh giới giữa một sản phẩm “bình thường” và chất chứa ma túy trở nên mơ hồ, khả năng nhận diện nguy cơ của học sinh càng giảm.

Tò mò không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng tò mò cộng với thiếu hiểu biết có thể trở thành “cánh cửa” đầu tiên để ma túy xâm nhập.

Áp lực từ bạn bè và nhu cầu được chấp nhận

Ở tuổi vị thành niên, bạn bè có ảnh hưởng rất lớn đến suy nghĩ và hành vi. Nhiều học sinh muốn được hòa nhập với nhóm, sợ bị coi là “khác biệt”, “nhát” hoặc “không biết chơi”.

Khi một nhóm bạn coi việc sử dụng chất kích thích là biểu hiện của sự trưởng thành, sành điệu hoặc bản lĩnh, học sinh rất dễ bị cuốn theo. Những lời rủ rê như “thử đi”, “không sao đâu”, “ai cũng dùng”… có thể tạo ra áp lực tâm lý mà các em chưa đủ kỹ năng để từ chối.

Đây là một trong những nguy cơ đáng lưu ý của ma túy học đường: học sinh không phải lúc nào cũng chủ động tìm đến ma túy; đôi khi ma túy đến với các em thông qua chính những mối quan hệ mà các em tin tưởng.

Do đó, phòng ngừa ma túy trong trường học không thể chỉ dừng ở thông điệp “ma túy có hại”. Học sinh cần được trang bị kỹ năng nhận diện tình huống nguy cơ, kỹ năng từ chối và kỹ năng thoát khỏi áp lực từ bạn bè.

Mạng xã hội đang thay đổi cách ma túy tiếp cận người trẻ

Nếu trước đây việc tiếp cận ma túy thường gắn với những địa điểm và mối quan hệ cụ thể, môi trường số đã làm thay đổi đáng kể cách thức này.

Học sinh sử dụng mạng xã hội hàng ngày và có thể tiếp xúc với những nội dung quảng bá lối sống ăn chơi, sử dụng chất kích thích hoặc những thông tin sai lệch về ma túy mà không nhận ra đó là một hình thức dụ dỗ.

Một nguy cơ đặc biệt đáng chú ý là sự “bình thường hóa” ma túy. Khi hình ảnh sử dụng chất kích thích xuất hiện liên tục trong các nội dung giải trí, một bộ phận người trẻ có thể dần hình thành cảm giác rằng đó là hành vi “bình thường”, “không quá nguy hiểm”.

Trong khi đó, các đối tượng buôn bán ma túy có thể lợi dụng môi trường mạng để tìm kiếm, làm quen và tác động đến người trẻ. Khoảng cách giữa “học sinh” và “người bán ma túy” vì thế không còn đơn thuần là khoảng cách địa lý.

Thiếu kiến thức và kỹ năng tự bảo vệ

Một nghịch lý đáng lo ngại là nhiều học sinh biết ma túy nguy hiểm nhưng lại chưa hiểu đầy đủ ma túy nguy hiểm như thế nào và phải làm gì khi đối diện với nguy cơ.

Biết “ma túy gây nghiện” là chưa đủ. Học sinh cần hiểu rằng một số chất có khả năng gây lệ thuộc nhanh; việc sử dụng chất kích thích có thể ảnh hưởng đến não bộ, cảm xúc, khả năng kiểm soát hành vi và kết quả học tập. Đặc biệt, não bộ của người vị thành niên vẫn đang phát triển nên việc sử dụng chất gây nghiện có thể để lại hậu quả lâu dài.

Các em cũng cần biết cách xử lý những tình huống cụ thể: được bạn rủ sử dụng chất lạ; được cho đồ ăn, đồ uống không rõ nguồn gốc; phát hiện bạn bè sử dụng ma túy; bị lôi kéo vào các cuộc vui có chất kích thích hoặc bị tiếp cận thông qua mạng xã hội.

Kiến thức giúp học sinh nhận ra nguy cơ; kỹ năng mới giúp các em hành động đúng trước nguy cơ.

Khoảng trống từ gia đình và áp lực tâm lý

Gia đình là một trong những hàng rào bảo vệ quan trọng nhất đối với trẻ em. Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại, không phải gia đình nào cũng có đủ thời gian và kỹ năng để đồng hành cùng con.

Áp lực học tập, kỳ vọng của cha mẹ, xung đột gia đình, cảm giác cô đơn, thất bại trong quan hệ bạn bè hoặc những vấn đề tâm lý mà các em không biết chia sẻ có thể khiến một số học sinh tìm kiếm cách giải tỏa tiêu cực.

Khi một đứa trẻ không tìm được sự lắng nghe từ gia đình, các em có thể tìm kiếm sự đồng cảm từ bạn bè hoặc cộng đồng trên mạng. Nếu những mối quan hệ đó lại gắn với ma túy hoặc chất kích thích, nguy cơ bị lôi kéo sẽ tăng lên.

Vì thế, phòng ngừa ma túy cho học sinh cũng chính là xây dựng một môi trường gia đình đủ an toàn để trẻ có thể nói: “Con đang gặp vấn đề”, trước khi các em tìm đến một giải pháp nguy hiểm.

Ma túy ngày càng được ngụy trang và tiếp thị tinh vi

Một trong những thách thức lớn đối với công tác phòng, chống ma túy học đường là sự thay đổi nhanh chóng của các loại ma túy và phương thức đưa chúng đến người sử dụng.

Học sinh có thể không nhận ra một chất là ma túy nếu nó được giới thiệu bằng những tên gọi hoặc hình thức hấp dẫn. Tâm lý “đồ của bạn cho thì chắc an toàn” càng làm tăng nguy cơ.

Nhận diện ma tuý được coi là 1 phần quan trọng trong truyền thông nâng cao nhận thức cho học sinh, sinh viên

Điều này đòi hỏi công tác tuyên truyền phải thay đổi. Không thể chỉ đưa cho học sinh những hình ảnh quen thuộc về ma túy rồi yêu cầu các em tránh xa. Phòng ngừa hiệu quả phải giúp học sinh nhận diện cả những phương thức tiếp cận mới và những lời mời gọi được ngụy trang dưới vẻ ngoài vô hại.

Không thể phòng ngừa nếu thiếu sự kết nối

Một học sinh được bảo vệ tốt không chỉ dựa vào gia đình hay nhà trường, mà là kết quả của nhiều lớp bảo vệ: gia đình – nhà trường – bạn bè – cộng đồng – cơ quan chức năng – môi trường số.

Nếu nhà trường tuyên truyền nhưng gia đình thiếu quan tâm; cha mẹ quan tâm nhưng trẻ không được trang bị kỹ năng từ chối; học sinh có kiến thức nhưng môi trường mạng liên tục xuất hiện thông tin sai lệch, những khoảng trống ấy có thể trở thành cơ hội để ma túy tiếp cận.

Vì vậy, không nên chỉ đặt câu hỏi: “Tại sao học sinh lại sử dụng ma túy?”

Câu hỏi quan trọng hơn là: “Những khoảng trống nào trong hệ thống bảo vệ trẻ em đã tạo điều kiện để ma túy tiếp cận các em?”

Ma túy học đường không chỉ là vấn đề của riêng ngành giáo dục. Đây là vấn đề liên quan đến sức khỏe, tâm lý, an ninh, gia đình và tương lai của cả một thế hệ.

Phòng ngừa hiệu quả phải bắt đầu trước khi học sinh thử ma túy lần đầu tiên. Nhà trường cần tăng cường giáo dục kiến thức đi cùng kỹ năng; gia đình cần xây dựng giao tiếp cởi mở; học sinh cần được dạy cách nhận diện và từ chối nguy cơ; đồng thời cần có cơ chế phát hiện sớm, tư vấn và hỗ trợ những trường hợp có dấu hiệu nguy cơ cao. Các cơ quan chức năng cần phát hiện, đấu tranh và xử lý nghiêm các hành vi sản xuất, tàng trữ, vận chuyển, mua bán và tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Quan trọng hơn, cần giúp học sinh hiểu rõ: ma túy không phải là cách để chứng minh bản lĩnh, giải tỏa áp lực hay hòa nhập với bạn bè.

Bản lĩnh thực sự là biết nói “KHÔNG”, biết rời khỏi tình huống nguy hiểm và biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết.

Bởi một lần tò mò có thể dẫn đến nhiều lần sử dụng; một lần bị rủ rê có thể trở thành sự lệ thuộc; và một quyết định thiếu suy nghĩ ở tuổi học đường đôi khi có thể để lại hậu quả đối với sức khỏe, học tập, các mối quan hệ và tương lai.

Muốn ngăn ma túy trước cổng trường, trước hết phải xây dựng cho học sinh một hệ thống “hàng rào bảo vệ” vững chắc – từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng.

Vũ Bền