Từ heroin đến ma túy tổng hợp: Thách thức mới đối với công tác truyền thông phòng, chống ma túy

Những năm gần đây, tình hình ma túy tại Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung đang chứng kiến sự chuyển dịch đáng kể từ heroin sang ma túy tổng hợp, đặc biệt là các chất kích thích dạng amphetamine (ATS) và các chất hướng thần mới (NPS). Xu hướng này không chỉ làm thay đổi chân dung người sử dụng, mà còn đặt ra những thách thức lớn cho công tác phòng ngừa và truyền thông phòng, chống ma túy.

Heroin không còn là “mối đe dọa duy nhất”

Trong nhiều thập kỷ, heroin được xem là loại ma túy nguy hiểm nhất, gắn với hình ảnh tiêm chích, suy kiệt thể chất và nguy cơ lây nhiễm HIV/AIDS. Tuy nhiên, theo tổng hợp của Bộ Công an giai đoạn 2024–2026, tỉ lệ người sử dụng heroin giảm dần qua các năm, trong khi ma túy tổng hợp đang trở thành nhóm chất phổ biến nhất trong các vụ án bị phát hiện.

Heroin – thuộc nhóm chất dạng thuốc phiện – gây lệ thuộc thể chất rất mạnh. Việc cai nghiện heroin để lại nhiều triệu chứng dữ dội, khiến các thông điệp truyền thông thời kỳ trước thường tập trung vào hình ảnh sốc thuốc, tiêm chích và suy kiệt để cảnh báo.

Tuy nhiên, mô hình sử dụng ma túy ngày nay đã thay đổi hoàn toàn.

Sự trỗi dậy mạnh mẽ của ma túy tổng hợp

Ma túy tổng hợp có thể được tạo ra mà không phụ thuộc vào cây trồng, dễ điều chỉnh công thức, dễ che giấu và được sản xuất dưới nhiều dạng: viên nén, tinh thể, nước, thậm chí tẩm vào thực phẩm hoặc đồ uống. Các đường dây tội phạm sử dụng mạng xã hội, giao hàng nhanh, tiền ảo để giao dịch, khiến việc kiểm soát ngày càng khó khăn.

Từ năm 2025 trở đi, lực lượng chức năng ghi nhận:

• Các vụ bắt giữ ATS và ketamine có quy mô hàng chục đến hàng trăm kg.

• Xu hướng sử dụng tại bar, pub, karaoke, homestay gia tăng.

• Nhiều loại NPS mới chưa kịp đưa vào danh mục quản lý.

• Độ tuổi người sử dụng ngày càng trẻ hóa, thậm chí xuất hiện ở học sinh THCS – THPT.

Không giống heroin, ma túy tổng hợp chủ yếu gây tác động mạnh lên hệ thần kinh trung ương: rối loạn cảm xúc, rối loạn hành vi, hoang tưởng, loạn thần. Đáng lo ngại, giai đoạn đầu không có biểu hiện lệ thuộc rõ ràng, khiến người trẻ dễ chủ quan và sử dụng mang tính “trải nghiệm”.

Hình thái người sử dụng thay đổi rõ rệt

Nếu trước đây heroin thường gắn với người trưởng thành có hoàn cảnh kinh tế – xã hội khó khăn, thì hiện nay ma túy tổng hợp lại xâm nhập mạnh vào:

• Thanh thiếu niên

• Học sinh – sinh viên

• Nhóm lao động trẻ trong môi trường giải trí

• Đối tượng có điều kiện kinh tế khá, ít bị kỳ thị

Bức tranh này tạo ra thách thức mới: nhận thức xã hội về ma túy bị lệch, nhiều người trẻ tin rằng “ma túy mới không nguy hiểm như heroin”.

Truyền thông cũ không còn phù hợp

Một trong những vấn đề lớn hiện nay là nhiều thông điệp truyền thông vẫn dựa trên hình ảnh người nghiện heroin, khiến người trẻ cảm thấy “không liên quan”, từ đó bỏ qua các cảnh báo.

Ma túy tổng hợp lại gắn với cảm giác hưng phấn, năng lượng, tự tin. Việc chỉ tuyên truyền hậu quả xa xôi không còn đủ sức thuyết phục.

Đây chính là lý do mà công tác truyền thông cần một hướng tiếp cận mới: dựa trên khoa học thần kinh – hành vi, dễ hiểu, gần gũi với bối cảnh giới trẻ.

Thạc sỹ Vũ Thị Bền – Trưởng phòng Nghiên cứu khoa học & Đào tạo, Viện PSD nhấn mạnh:

“Chuyển dịch từ heroin sang ma túy tổng hợp khiến truyền thông không thể chỉ dừng ở mức cảnh báo nguy hiểm. Người trẻ cần được trang bị kỹ năng nhận diện, kỹ năng từ chối, hiểu rõ cơ chế tác động lên não bộ để chủ động phòng ngừa.”

“Nếu tiếp tục dùng hình ảnh người nghiện tiêm chích để cảnh báo ma túy tổng hợp, chúng ta sẽ bỏ lỡ nhóm nguy cơ chính – đó là giới trẻ đang tiếp cận ma túy theo cách mới, tinh vi hơn.”

Nhu cầu cấp thiết về đổi mới truyền thông phòng, chống ma túy

Để thích ứng với tình hình mới, truyền thông cần được điều chỉnh theo các hướng:

1. Cá nhân hóa theo từng nhóm đối tượng

• Học sinh – sinh viên: tập trung kỹ năng nhận diện, kỹ năng sống, kỹ năng từ chối.

• Phụ huynh: kỹ năng đồng hành, quan sát, phát hiện sớm.

• Nhà trường – doanh nghiệp: xây dựng môi trường an toàn, giảm rủi ro.

2. Ứng dụng mạnh mẽ truyền thông số

TikTok, Facebook, YouTube, podcast, minigame tương tác… là kênh tiếp cận hiệu quả người trẻ.

3. Truyền thông dựa trên bằng chứng khoa học

Thông tin cần rõ ràng về:

• rối loạn thần kinh

• nguy cơ loạn thần cấp

• suy giảm trí nhớ, khả năng học tập

• hành vi bạo lực, hoang tưởng

4. Tích hợp truyền thông – giáo dục – cộng đồng

Truyền thông không thể hoạt động đơn lẻ; cần kết hợp với:

• nhà trường

• gia đình

• đoàn thể

• lực lượng chức năng

Giai đoạn phức tạp hơn của vấn nạn ma tuý trên toàn cầu

Sự chuyển dịch từ heroin sang ma túy tổng hợp phản ánh một giai đoạn mới, phức tạp hơn của vấn nạn ma túy toàn cầu. Trong bối cảnh đó, truyền thông phòng, chống ma túy không thể tiếp tục đi theo lối mòn cũ, mà cần đổi mới mạnh mẽ dựa trên:

• Khoa học thần kinh

• Tâm lý học hành vi

• Hiểu biết về bối cảnh xã hội 

• Ứng dụng công nghệ và truyền thông số

Chỉ khi truyền thông bắt kịp sự thay đổi của ma túy, công tác phòng ngừa mới có thể mang lại hiệu quả bền vững, đặc biệt trong việc bảo vệ thế hệ trẻ – nhóm đang chịu tác động mạnh nhất của ma túy tổng hợp hiện nay.