Ma tuý - Hiểm hoạ toàn cầu không biên giới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự bùng nổ của công nghệ số, ma túy không còn là vấn đề của riêng một quốc gia. Các báo cáo cập nhật của Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm Liên Hợp Quốc (UNODC) cho thấy số lượng người sử dụng các chất bất hợp pháp vẫn tiếp tục tăng, trong khi thị trường ma túy toàn cầu ngày càng biến đổi khó lường. Từ năm 2026 trở đi, ma túy được nhìn nhận không chỉ như thách thức an ninh truyền thống, mà là mối đe dọa đa tầng đối với y tế, phát triển bền vững và cấu trúc xã hội.

Ma túy tổng hợp – “mặt trận” đang thay đổi cấu trúc thị trường

Một chuyển dịch đáng chú ý của thị trường ma túy những năm gần đây là sự bùng phát của nhóm ma túy tổng hợp và các chất hướng thần mới. Khác với những dòng ma túy phụ thuộc cây trồng như heroin hoặc cocaine, ma túy tổng hợp có thể được sản xuất trong những cơ sở nhỏ, chi phí thấp, dễ che giấu. UNODC nhận định sự dịch chuyển này làm thay đổi toàn bộ cấu trúc thị trường, khiến các biện pháp kiểm soát dựa vào tuyến trồng – vận chuyển truyền thống trở nên kém hiệu quả.

Đáng lo ngại hơn, các chất mới liên tục xuất hiện với cấu trúc hóa học thay đổi nhanh đến mức hệ thống pháp luật của nhiều nước không kịp cập nhật. Khoảng trống kiểm soát khiến nguy cơ đối với người sử dụng ngày càng tăng.

Tính xuyên quốc gia của tội phạm ma túy

Tội phạm ma túy hiện không còn tồn tại như những đường dây phân tán mà hoạt động theo mô hình mạng lưới xuyên biên giới. Từ sản xuất, vận chuyển đến rửa tiền, các nhóm này tận dụng triệt để lợi thế của toàn cầu hóa để che giấu hoạt động, thậm chí phân tán quy trình sang nhiều quốc gia nhằm tránh bị truy bắt.

Không gian mạng cũng trở thành “mảnh đất” mới để tội phạm ma túy nở rộ. Các nền tảng mạng xã hội, nhóm chat mã hóa, thanh toán điện tử và giao hàng không tiếp xúc đang được sử dụng để tiếp cận người mua – đặc biệt là giới trẻ. Việc giao dịch qua các ứng dụng như Telegram, Facebook, email… khiến ranh giới địa lý dường như không còn ý nghĩa đối với công tác điều tra.

Khủng hoảng y tế công cộng mang tính toàn cầu

WHO và UNODC đều cảnh báo rằng sử dụng ma túy không chỉ gây nghiện mà còn kéo theo các rối loạn tâm thần, bệnh truyền nhiễm, suy giảm chức năng xã hội và nguy cơ tử vong cao. Nhóm ma túy tổng hợp, với hàm lượng hoạt chất mạnh và khó kiểm soát liều, đang làm số ca ngộ độc và quá liều tăng nhanh ở nhiều quốc gia.

Gánh nặng y tế – xã hội không chỉ nằm ở điều trị, mà còn ở hệ lụy lâu dài: mất sức lao động, chi phí an sinh, nguy cơ tái nghiện. Ở nhiều nước thu nhập trung bình và thấp, dịch vụ điều trị – phục hồi còn hạn chế, khiến vòng xoáy nghiện – tái nghiện khó chấm dứt.

Ma túy – rào cản phát triển của nhiều quốc gia

Tác động của ma túy vượt xa phạm vi sức khỏe cộng đồng. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng các khu vực bị ảnh hưởng nặng nề bởi ma túy thường có tỷ lệ tội phạm, bạo lực, thất nghiệp và bất bình đẳng xã hội cao hơn. Với những quốc gia nằm trên tuyến trung chuyển quốc tế, hệ quả còn nặng nề hơn: tham nhũng tăng, niềm tin xã hội suy giảm, kinh tế bị kìm hãm bởi hoạt động ngầm.

Biên giới địa lý không ngăn được các đường dây buôn lậu; biên giới pháp lý bị thách thức bởi sự xuất hiện liên tục của các chất mới; còn “biên giới xã hội” bị xóa nhòa khi ma túy len lỏi vào nhiều nhóm đối tượng. Trong thế giới kết nối chặt chẽ, an ninh ma túy của một quốc gia gắn liền với nỗ lực chung của cả khu vực và toàn cầu.

Cần một cách tiếp cận toàn diện và dài hạn

Nhiều tổ chức quốc tế khuyến nghị chiến lược phòng, chống ma túy phải dựa trên ba trụ cột: giảm cung – giảm cầu – giảm tác hại. Giáo dục cộng đồng, can thiệp sớm với thanh thiếu niên, điều trị dựa trên bằng chứng và hỗ trợ tái hòa nhập là những biện pháp được chứng minh hiệu quả trong nhiều quốc gia.

Song song, hợp tác quốc tế trong kiểm soát tiền chất, chia sẻ thông tin, đào tạo lực lượng thực thi pháp luật và hỗ trợ kỹ thuật là điều kiện bắt buộc để đối phó tội phạm xuyên biên giới. Không quốc gia nào có thể tự mình xử lý triệt để vấn nạn này.

Ma túy đang là hiểm họa toàn cầu không biên giới, với tính chất phức tạp và tốc độ biến đổi nhanh chưa từng có. Đối phó hiệu quả đòi hỏi sự chuyển đổi từ cách tiếp cận đơn ngành sang liên ngành, từ xử lý ngắn hạn sang chiến lược dài hạn, từ hành động rời rạc sang hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia. Chỉ bằng nỗ lực chung, cộng đồng quốc tế mới có thể từng bước kiềm chế và giảm thiểu tác động của ma túy đối với hiện tại và tương lai.